Çeltik Yetiştiriciliği
Oryza sativa L. · Son güncelleme: 16 Temmuz 2026
Çeltik (Oryza sativa L.), çeltik grubunda Türkiye'de ağırlıkla yazlık olarak yetiştirilen bir tarım ürünüdür. Optimum gelişme sıcaklığı 22–33°C, ideal toprak pH aralığı 5.5–7.5 arasındadır. Sezon boyunca 1200–2000 mm su ister; kurak koşullarda bu ihtiyacın yağışla karşılanamayan bölümü sulamayla tamamlanmalıdır. Ekimden hasada toplam ısı ihtiyacı yaklaşık 1400 GDD'dir (taban sıcaklık 10°C).
Çeltik ne zaman ekilir?
Çeltik ekim zamanı rakıma göre değişir. Türkiye genelinde hakim ekim şekli yazlıktır; aşağıdaki pencereler üç rakım kuşağı için önerilen aralıklardır.
| Bölge | Sezon | Ekim penceresi |
|---|---|---|
| Serin iç kesimler (500–1200 m) | Yazlık | 1 Mayıs – 20 Mayıs |
| Sıcak sahil kuşağı (<500 m rakım) | Yazlık | 15 Nisan – 30 Haziran |
Çeltik hangi iklim ve toprağı ister?
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Optimum sıcaklık | 22–33°C |
| Tolere edilen sıcaklık | 10–45°C |
| GDD taban / tavan sıcaklığı | 10°C / 35°C |
| Optimum toprak pH | 5.5–7.5 |
| Tolere edilen pH | 3–8 |
| Sezonluk su ihtiyacı | 1200–2000 mm |
| Tuzluluk | tuzluluğa hassas (eşik 3 dS/m) |
Gelişim dönemleri (GDD)
Çeltik gelişimi büyüme derece gün (GDD) birikimiyle izlenir: günlük ortalama sıcaklığın 10°C taban değerini aşan kısmı toplanır. Aşağıdaki eşikler ekimden itibaren birikimli değerlerdir; toplam ihtiyaç 1400 GDD'dir.
| Dönem | GDD aralığı |
|---|---|
| Çimlenme | 0 – 82 |
| Çıkış | 82 – 165 |
| Kardeşlenme | 165 – 453 |
| Sap Uzaması | 453 – 659 |
| Başaklanma | 659 – 824 |
| Çiçeklenme | 824 – 988 |
| Dane Dolumu | 988 – 1235 |
| Olgunlaşma | 1235 – 1400 |
Münavebe (ekim nöbeti)
Çeltik için aynı tarlaya tekrar ekimde en az 2 yıl ara önerilir. Çeltik aynı tavada 2-3 yıl üst üste ekilebilir, sonra mola şart: münavebesiz çeltikte çeltik yanıklığı (blast, Pyricularia oryzae — TR ana hastalığı), çinko eksikliği, darıcan (Echinochloa) ve beyaz uç nematodu (Aphelenchoides besseyi, İpsala/Gönen) baskısı artar. Baklagil yem bitkileri toprağı azotça zenginleştirip döngüyü kırar → ideal ön bitki.
İdeal ön bitkiler: Mercimek, Nohut, Yonca, Bakla.
Kaçınılması gereken ön bitkiler: Çeltik.
Dönemlere göre su tüketimi (Kc katsayısı)
FAO-56 yöntemine göre bitki su tüketimi, referans buharlaşmanın (ET0) dönemsel Kc katsayısıyla çarpılmasıyla hesaplanır. Çeltik için etkili kök derinliği 0.5 m'dir; toprak suyunun yaklaşık %20'i tükendiğinde sulama gerekir.
| Dönem | Kc katsayısı |
|---|---|
| Çimlenme | 1.05 |
| Çıkış | 1.05 |
| Kardeşlenme | 1.20 |
| Başaklanma | 1.20 |
| Dane Dolumu | 1.10 |
| Olgunlaşma | 0.90 |
Ekimden hasada bakım takvimi
Aşağıdaki program, çeltik için tipik işlem sırasını özetler. Kesin zamanlama bölgeye ve yıla göre değişir; Reçber bu adımları arazinizin gerçek hava verisine ve GDD birikimine göre tarihlendirir.
| Dönem | İşlem | Açıklama |
|---|---|---|
| Ekimden ~1 ay önce | Tava tesviyesi + derin sürüm | Çeltik tavası DÜZ olmalı (su eşit dağılsın). Sonbahar derin sürüm + ilkbahar tesviye; lazerli tesviye verimi ~%20 artırır. Tavalar tir/sedde ile çevrilir (yükseklik 30-50 cm). |
| Ekimden 2-3 hafta önce | Toprak analizi (pH + çinko) | pH (5.5-7.5 ideal), organik madde, N-P-K ve ÇİNKO ölçülür. Tava çeltikte çinko eksikliği YAYGIN — Zn mutlaka bakılmalı (eksikse ekim öncesi ZnSO4). |
| Ekimden birkaç gün önce | Çamurlaştırma (puddling) + su verme | Tavalara su verilip toprak iyice bulandırılır (çamurlaştırma). Su altı yapı yabancı otu baskılar, besin tutar. Serpme ekim için ince mil örtüsü hazırlanır. |
| Su ≥12°C (Mayıs, bölgeye göre) | Serpme ekim + taban gübre (+ çinko) | Ön çimlendirilmiş tohum (24-36 saat ıslatma) tavaya serpilir (15-20 kg/da). Fosforun tamamı + azotun ~%40’ı (amonyum sülfat) taban. Toprak Zn düşükse 1-2 kg/da ZnSO4. Su/hava sıcaklığı ≥12-15°C. |
| Çıkış-erken kardeşlenme | Çıkış su seviyesi (3-5 cm) | Çıkış-erken kardeşlenme döneminde sığ su (3-5 cm). Tohum toprağa tutunduktan sonra su verilir; derin su çıkışı engeller. |
| Kardeşlenme başlangıcı | Üst gübre — kardeşlenme (amonyum sülfat) | Kardeşlenme başlangıcında azotun bir kısmı (amonyum sülfat) verilir. Su çekilip serpilir, sonra tekrar su verilir. Aşırı azot blast ve yatmayı artırır. |
| Kardeşlenme (darıcan 2-5 yaprak) | Yabancı ot (darıcan) mücadelesi | Darıcan (Echinochloa) #1 sorun — mücadelesiz %20-30 verim kaybı. 2-5 yapraklı dönemde herbisit + su seviyesiyle kontrol. Kızıl çeltik için IMI-dayanıklı (Clearfield) çeşit. |
| Salkım oluşumu (~55-60. gün) | Su seviyesini yükselt (15 cm) — salkım | Salkım oluşumu-çiçeklenmede su 15 cm’ye çıkarılır ve KESİLMEZ. Çiçeklenmede su stresi ve <22°C sterilite yapar (kritik dönem). |
| Salkım oluşumu (~55-60. gün) | Üst gübre — salkım oluşumu (son azot) | Salkım oluşumunda (çiçeklenme öncesi) azotun son kademesi. Bu son azot; koza sonrası azot verilmez (yatma + geç olgunlaşma). |
| Başaklanma (boyun blast riski) | Çeltik yanıklığı (blast) kontrolü | Blast (Pyricularia oryzae) TR’nin ana çeltik hastalığı — yaprak/boğum/salkım lekeleri. Nemli-sıcak havada + aşırı azotta patlar. Dayanıklı çeşit + koruyucu fungisit (Azoxystrobin/Trifloxystrobin). |
| Hasattan 15-20 gün önce | Hasat öncesi su kesme (drain) | Hasattan 15-20 gün önce (dane sarı-hamur olunca) tava suyu boşaltılır. Erken kesme dane dolumunu keser + kırık dane artar; geç kesme hasadı zorlaştırır. |
| Olgunlaşma (Eylül-Ekim) | Hasat olgunluğu kontrolü | Salkımların %80’i saman rengi + dane nemi %22-24 olunca hasat. Erken hasat randımanı düşürür; geç hasat kırık dane + kuş zararı artırır. |
| Eylül-Ekim | Biçerdöver hasadı | Biçerdöverle hasat + harman (dane nemi %22-24). Hemen kurutmaya alınır (güvenli depolama <%14 nem). Islak dane bekletilmez (kızışma/kalite kaybı). |
Takvimi arazinize göre kişiselleştirin
Bu rehberdeki eşikler genel değerlerdir. Reçber, çeltik projenizi arazinizin gerçek hava verisi ve GDD birikimiyle izler; ekimden hasada her adımı sizin tarlanız için tarihlendirir ve kritik dönemlerde uyarır.
Ücretsiz hesap açınİlgili sayfalar
Kaynaklar: GKGM (Bitki Sağlığı Genel Müdürlüğü) resmi "ÇELTİK" el kitapçığı — pH 5.5-7.5, N amonyum sülfat 15 kg/da saf, tava su 5-15 cm, ekim su ≥12°C · KTAE (Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Samsun) Çeltik Tarımı — N split 3 aşama, ÇİNKO eksikliği tava çeltikte yaygın, tescil olgunlaşma 114-129 gün · FAO Irrigation & Drainage 29/61 (Maas-Hoffman) — çeltik ECe eşik ~3.0 dS/m (sensitive), %12/birim verim düşüşü · TÜİK 2022 — çeltik verim ~788 kg/da (Edirne 840 lider, İpsala ana üretim) · GKGM ÇELTİK el kitapçığı — Trakya/Karadeniz Mayıs ilk yarısı, GAP 20 Nis-15 May, İç Anadolu 10-20 May · Ekim su sıcaklığı ≥12°C, hava 15°C altına düşmemeli; tava (flooded) serpme/fide
Rehber bilgilendirme amaçlıdır; ilaç ve gübre uygulamalarında ürün etiketi ile il tarım müdürlüğü önerileri esas alınmalıdır. Değerler bölge ve çeşide göre farklılık gösterebilir.